शिवपूर्वकालीन महाराष्ट्र म्हणजे सतराव्या शतकाच्या सुरुवातीस महाराष्ट्रातील राजकीय, सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीचा अभ्यास होय. या काळात महाराष्ट्रातील बहुतांश प्रदेश अहमदनगरचा निजामशाह आणि विजापूरचा आदिलशाह यांच्या नियंत्रणाखाली होते. तसेच खानदेश मध्ये मुघलांचा शिरकाव झाला होता. या प्रदेशांमध्ये कोकण किनारपट्टीवर आफ्रिकेतून आलेल्या सिद्दी लोकांच्या वस्त्या होत्या. युरोपातून पोर्तुगीज, इंग्रज, फ्रेंच, डच यांसारख्या समुद्री सत्तांमध्ये व्यापारासाठी तीव्र स्पर्धा चालू होती. गोवा आणि वसईत पोर्तुगिजांनी राज्य स्थापन केले होते, तर इंग्रज, डच, फ्रेंच व्यापारी कंपन्यांच्या माध्यमातून वखारींच्या रूपात चंचु प्रवेश करत होते.
शिवपूर्वकाळातील लोकवस्ती, प्रजा व राज्यकर्ते यांच्यातील दुवा म्हणून अधिकाऱ्यांचे काम, बाजारपेठा आणि कारागीर यांचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी गाव (मौजा), कसबा आणि परगणा या भौगोलिक स्थानांची ओळख घेणे आवश्यक आहे. गावाला मौजा म्हणतात, ज्यात पाटील हा प्रमुख असतो. कसबा हा मोठ्या खेड्याप्रमाणे असून तो परगण्याचा मुख्य केंद्र असतो. बाजारपेठ म्हणजे पेठ, जिथे व्यापारी आणि कारागीर असतात.
गाव आणि कसब्यांमध्ये शेती आणि उद्योग या प्रमुख व्यवसाय होते. गावामध्ये कारागीरांना शेतकऱ्यांकडून शेती उत्पादनाचा काही हिस्सा दिला जात असे, जो बलुतं म्हणतात. गावातील जमीन लागवडीखाली आणण्याचे प्रयत्न पाटील करत असे, त्याला कुलकर्णीची मदत मिळत असे.
सामाजिक आणि आर्थिक दृष्टिकोनातून महाराष्ट्रात दुष्काळही पडलेले होते, जसे १६३० मध्ये खेळलेला मोठा दुष्काळ ज्यामुळे लोक हवालदिल झाले, शेती आणि उद्योग ठप्प पडले, लोक देशोधडीसाठी तयार झाले.
वारकरी पंथामुळे अंधश्रद्धा आणि कर्मकांडाविरुद्ध चैतन्य निर्माण झाले. संत नामदेव, ज्ञानेश्वर यांच्या संतपरंपरेतून विविध स्तरांतील लोक सहभागी झाले. त्याचा समाजावर सकारात्मक प्रभाव पडला.
हा काळ शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य स्थापनेपूर्वीचा महाराष्ट्रातील भौगोलिक, सामाजिक, सांस्कृतिक व राजकीय परिस्थिती दर्शवतो आणि या आधारे स्वराज्यनिर्मितीस संपूर्ण पायक मिळाला.
अधिक माहिती आणि अभ्यासासाठी या विषयावर विचार, प्रकल्पे आणि उपक्रम या अध्यायात दिले आहेत, जसे की इतिहासाची साधने वापरणे, घटनांची कालरेषा तयार करणे, समूहात चर्चा करणे वगैरे.